Główne aspekty komunikacji lekarz – pacjent

Komunikacja lekarz-pacjent (porozumienie lekarza z pacjentem) jest to świadoma (celowa, zamierzona) wymiana znaków językowych i innych znaków zachodząca między lekarzem a pacjentem, która jest związana z opieką nad zdrowiem ludzi (leczenie chorób, zapobieganie chorobom, utrwalanie stanu zdrowia i in.). Spełnia ona kilka funkcji, tj. funkcję informacyjną, pragmatyczną, emocjonalną i etyczną.

Funkcja informacyjna komunikacji to główny sposób poznawania stanu psychicznego pacjenta oraz jeden ze sposobów pośredniego poznawania zjawisk somatycznych zachodzących w organizmie pacjenta (realizuje się zwłaszcza podczas badania podmiotowego): pacjent poprzez komunikację poznaje, jaki stan zdrowia lekarz u niego rozpoznaje, jaki ma plan postępowania i jaką reprezentuje sylwetkę psychiczną. Funkcja pragmatyczna polega na tym, że środki komunikacyjne są wykorzystywane do oddziaływania przez lekarza na pacjenta i odwrotnie: lekarz na tej drodze wpływa na decyzje pacjenta i jego zachowanie, pacjent zwraca się do lekarza z prośbą o pomoc zdrowotną i zajmuje stanowisko w stosunku do planu postępowania lekarza. Za pomocą oddziaływania komunikacyjnego lekarz może wpływać na stan emocjonalny pacjenta, tj. przede wszystkim łagodzić ujemne skutki psychiczne choroby, pacjent zaś może wywoływać pożądane emocje u lekarza (funkcja emocjonalna). Z komunikacją nierozerwalnie wiążą się etyczne aspekty stosunku lekarz – pacjent, tj. realizacja praw pacjenta i zadań lekarza (funkcja etyczna).

Związek komunikacji z poznaniem stanu psychicznego pacjenta, subiektywną oceną wartości stanu zdrowotnego i podejmowaniem decyzji. Poprzez komunikację lekarz poznaje doznania pacjenta, zwłaszcza negatywne, jak ból i lęk, dowiaduje się, jakie jest jego ogólne samopoczucie, czego się obawia, co w swoim stanie zaobserwował, ewentualnie także (bezpośrednio lub pośrednio), co u siebie samego rozpoznaje, jakie są jego problemy życiowe związane z chorobą, jak ocenia różne elementy swojego stanu, jakie są jego zamiary i pragnienia, jaką ma wiedzę, wykształcenie i charakter. W ten sposób lekarz stwierdza, na czym, według pacjenta, polega jego choroba i jak ocenia on swój stan, czyli poznaje – na ogół pośrednio – subiektywną (tj. dla niego samego) wartość stanu pacjenta. Pacjent i lekarz dążą do wspólnego celu, jakim jest zdrowie pacjenta, kierując się częściowo różnymi wartościami, tj. głównie medycznymi (lekarz) i głównie subiektywnymi (pacjent), przy czym wspólny cel stanowi wypadkową tych wartości. Jest to więc – wraz z medyczną („obiektywną”) wartością zdrowia – jedno z głównych kryteriów, na których opiera się podejmowanie przez lekarza i pacjenta decyzji dotyczących postępowania diagnostycznego i terapeutycznego.

Podstawową jednostkę porozumienia lekarza z pacjentem stanowi komunikat

Mimo istotnych różnic komunikat skierowany od lekarza do pacjenta oraz od pacjenta do lekarza ma podobną strukturę i części składowe: w niniejszej pracy zwracam uwagę głównie na tę pierwszą odmianę porozumienia. Komunikaty lekarskie są dwojakiego rodzaju: bezpośrednie i pośrednie. W tych pierwszych lekarz i pacjent są w bezpośrednim kontakcie, tj. mówią do siebie i zwykle widzą się: komunikaty drugiego rodzaju polegają na zastosowaniu środków pośredniczących, przede wszystkim pisma. We wszelkich komunikatach występują dwie podstawowe składowe: werbalna i niewerbalna, czyli behawioralna. Pierwsza składa się z różnorodnych elementów mowy, tj. wypowiedzi mających formę zdań (zwykle złożonych) lub ich równoważników. W komunikacie bezpośrednim składową behawioralną stanowią niewerbalne elementy zachowania, jak wyraz twarzy, ruchy ciała (np. gestykulacja, mimika), w komunikacie pośrednim jest to np. wygląd pisma. W obu rodzajach porozumienia istotną rolę odgrywa sytuacja.

Skutkiem odbioru komunikatu jest uzyskanie przez odbiorcę informacji oraz reakcja emocjonalna. Nośnikiem treści komunikatu jest przede wszystkim składowa językowa, której zrozumienie przez podmiot – odbiorcę odpowiada uzyskaniu przez niego informacji: określona forma tej składowej również ma wpływ na odbiór informacji. Składowa poza- językowa wiąże się przede wszystkim z reakcją emocjonalną, na którą pewien wpływ wywiera także forma składowej językowej. Odbiór informacji i reakcja emocjonalna są ze sobą ściśle sprzężone: na sposób zrozumienia treści komunikatu ma wpływ reakcja emocjonalna, ta zaś w znacznym, czasem w decydującym stopniu zależy od informacji. Przekazanie odbiorcy informacji lub wywołanie u niego określonego stanu emocjonalnego, tj. zmiana stanu psychicznego odbiorcy może być głównym celem podmiotu nadającego komunikat – często nie jedynym. Nadawca może sobie również postawić za cel wywarcie wpływu na decyzje podmiotu i określone jego zachowanie.

Strukturę językową komunikatu lekarskiego można przedstawić, analizując wyrażenie informujące pacjenta o jego stanie zdrowia (rozpoznaniu choroby) z jednoczesnym ukazaniem możliwości leczenia (zdanie diagnostyczno-terapeutyczne): takie zdanie ma szczególnie duże znaczenie ze względów psychologicznych, etycznych i innych. Komunikat tego rodzaju występuje zarówno w formie wypowiedzi bezpośredniej, jak pośredniej, tj. w postaci pisma. Można wyróżnić kilka podstawowych elementów zdania złożonego pełniącego powyższą funkcję, a mianowicie: a) wyrażenie rdzeniowe ujęte w języku fachowym lub zbliżonym do etnicznego, b) wyrażenia lub formy dopełniające, c) zwroty łącznikowe, d) elementy identyfikacyjne (nie są to terminy, lecz nazwy dostosowane do roli, jaką te składowe pełnią w komunikacie lekarskim).

Podstawową jednostkę porozumienia lekarza z pacjentem stanowi komunikat cz. II

Treść i budowa komunikatów pośrednich są zwykle prostsze w porównaniu z treścią i budową komunikatów bezpośrednich. Można to zilustrować następującym przykładem. Pacjent odbiera w przychodni wynik badania histopatologicznego w postaci dokumentu: „pan/pani M.N., rak takiego a takiego rodzaju i lokalizacji, wskazana konsultacja chirurgiczna”. Składowa werbalna tego komunikatu zawiera tylko wyrażenia rdzeniowe (rdzeń syntetyczny), które w sposób skrótowy w języku fachowym wskazują na najważniejsze elementy stanu pacjenta („taki a taki rodzaj raka”) oraz postępowania („wskazana konsultacja chirurgiczna”). W typowym sformułowaniu inne wyróżnione wyżej elementy (poza identyfikatorem) explicite nie występują. Za składową behawioralną (niewerbalną) można uznać sytuację, która polega na tym, że pacjent odbiera tzw. „wynik badania” w okienku rejestracyjnym.

Przykładem porozumienia bezpośredniego może być następująca sytuacja. Lekarz mówi do pacjenta (w pewnej sytuacji, z określonym wyrazem twarzy): „wprawdzie pana (pani) choroba ma podłoże nowotworowe, ale zastosujemy leczenie, które z dużym prawdopodobieństwem będzie skuteczne”. Fraza rdzeniowa jest rozbudowana: „choroba ma podłoże nowotworowe”, „leczenie skuteczne z dużym prawdopodobieństwem”, jest sformułowana w języku naturalnym, w porównaniu z komunikatem pośrednim ma treść bardziej ogólną, nieostrą, a nawet rozmytą i zwraca uwagę na wybrany aspekt zjawiska i sytuacji. Występują też elementy dopełniające, tworzące pełne zdanie, jak „zastosujemy”, „które”, „będzie”, oraz spójniki łączące „wprawdzie” i „ale”, a także identyfikator w postaci zwrotu zwyczajowego „pan (pani)” bez nazwiska. Na szczególną uwagę zasługują elementy łącznikowe, one bowiem łączą w jedną całość część diagnostyczną komunikatu z częścią terapeutyczną. Podstawowa funkcja komunikatu diagnostyczno-terapeutycznego polega na przekazaniu pacjentowi informacji prawdziwej i niezbędnej do podjęcia decyzji przy jednoczesnym zapewnieniu maksymalnej ochrony psychicznej, tj. dążeniu do zmniejszenia negatywnych skutków psychicznych, które może wywołać wiadomość.

Zdanie diagnostyczno-terapeutyczne stanowi komunikat o charakterze jednostronnym, mającym na celu informacyjne oraz emocjonalne działanie przez lekarza na pacjenta, czyli zmianę jego stanu psychicznego, ewentualnie także wywołanie określonego rodzaju zachowania. Wypowiedź ta jest więc odpowiednikiem zdania typu oznajmiającego lub dyrektywy. Innym rodzajem wypowiedzi lekarza (oczywiście także pacjenta) jest pytanie, które ma na celu wywołanie reakcji odbiorcy w postaci udzielenia określonej informacji, czyli odpowiedzi.

Dodaj Komentarz