Niektóre przykłady niejednoznaczności określeń onkologicznych

Nazwa „guz” (lac, tumor) i ewolucja jego znaczenia w medycynie Współczesny „Słownik języka polskiego PWN”20 definiuje rzeczownik „guz” w trzech znaczeniach medycznych oraz trzech znaczeniach obrzmienie, zgrubienie najczęściej kuliste, występujące na ciele ludzi lub innych organizmów żywych, pochodzenia naturalnego’ (np. guzy czołowe, potyliczne), 2. ‘obrzmienie wywołane uderzeniem, krwiak’ i 3. ‘twór patologiczny uciskający sąsiednie tkanki: może być nowotworem, naciekiem zapalnym, powiększonym chorobowo narządem’. Dwa pierwsze znaczenia nie są używane w onkologii (przy czym drugie z nich w ogóle nie funkcjonuje w języku naukowym) i mają inne odpowiedniki łacińskie: (odpowiednio) tuber i haemtoma. Trzecie z wymienionych znaczeń jest natomiast używane w onkologii jako polski odpowiednik łacińskiego słowa tumor.

Zmiany „onkologicznego” zakresu znaczeniowego wyrazu tumor (a od XV-XVI w. także polskiego „guz”) dość dobrze ilustrują narodziny wiedzy na temat odrębności chorób nowotworowych i odróżnienia ich od zmian zapalnych. We współczesnej terminologii lekarskiej słowa tumor i „guz” oznaczają ogólnie każdą patologiczną guzowatą zmianę (uwypuklenie, opór przy obmacywaniu, odgraniczone ognisko w badaniu obrazowym, itp.) o nieznanym (tzn. niezdiagnozowanym) pochodzeniu. Jest to zatem termin „roboczy” używany w dokumentacji medycznej, uściślany i zmieniany podczas procesu diagnostycznego. Używa się go również w rozmowach z pacjentami, ponieważ jest mniej traumatyżujący psychicznie niż odbierane jako bardziej jednoznaczne określenia „nowotwór” (zwłaszcza „nowotwór złośliwy”) czy „rak”.

Słownikowy zakres znaczeniowy lac. rzeczownika tumor jest dość szeroki i oznacza: 1. ‘obrzmienie’, 2. ‘guz’, 3. ‘wzgórek, wzniesienie’, 4. ‘duma, pycha, megalomania’, 5. ‘gniew, zawziętość’, 6. ‘niepokój, wrzenie, rozruchy’21. Wywodzi się on od łacińskiego czasownika tumeo, znaczącego 1. ‘nabrzmieć, nadąć się’, 2. ‘napuszyć się’ 3. ‘być w niepokoju, w gniewie’, zawierającego indoeuropejski rdzeń teue-lteu-l tume- – ‘puchnąć, obrzmiewać, krzepnąć’. W znaczeniu medycznym rzeczownik tumor pojawił się u Celsusa (53 p.n.e. – 7 n.e.). Początkowo oznaczał obrzmienie zapalne (obrzęku) tumor inflammato- rius, a także był stosowany do nazwania wielu nowotworów, których Celsus nie rozróżniał.

Ponad sto lat później grecko-rzymski lekarz i encyklopedysta Galen (131-201), stworzył pierwszą klasyfikację rozmaitych guzów chorobowych, a w tytule swojego dzieła De tumoribus praeter naturam użył wyrazu tumor jako nazwy grupowej dla pewnej klasy zmian chorobowych. Wyróżnił kilkanaście rodzajów guzów i nadal im greckie nazwy. Cząstki co najmniej ośmiu z tych nazw utrzymały się we współczesnej medycznej terminologii łacińskiej (i angielskiej): od dwóch terminów (polysarkia i karkinoi) pochodzi wiele współczesnych nazw onkologicznych. Tabela I przedstawia nazewnictwo używane przez Galena w jego pierwszej klasyfikacji guzów22.

Dodaj Komentarz