Problem funkcji języka (mowy) w myśli lingwistycznej cz. II

W sumie więc współcześnie zarysowuje się płożony obraz bezpośrednich celów, jakim służą wypowiedzi, przeciwstawiający ostrzej cele informacyjne (przekaz informacji) i różnorodne cele pozainformacyjne, wśród których wyróżniają się m.in. funkcja sprawcza, ekspresywna, nakłaniająca i wiele innych. Schematyczny zestaw wyróżnionych funkcji przedstawia graf na s. 22.

Warto zwrócić uwagę na to, że pytania, które w pewien sposób służą informacji, zostają umieszczone w tym podziale wśród wypowiedzi nakłaniających: ich bezpośrednim celem jest bowiem prośba o odpowiedź skierowana do odbiorcy, uzyskanie informacji jest zaś punktem docelowym. Istnieją oczywiście wypowiedzi mające tylko pozór pytań, a w istocie pełniące inne funkcje, np. funkcję ekspresy wną (por. wypowiedź: Czyż to nie jest przyjemne?).

Należy również pamiętać o tym, że w przedstawionym schemacie poszczególne funkcje zostały ostro porozgraniczane, tymczasem konkretne wypowiedzi mogą realizować kilka funkcji jednocześnie. Dla przykładu wypowiedzi oceniająco-postulatywne (np. Jan powinien odwiedzić chorą matkę) są jednocześnie informacjami o przekonaniu nadawcy i formą nakłaniania, wypowiedzi o funkcji perswazyjnej i manipulacyjnej mają postać zdań informujących, jak np. zdanie z propagandy stalinowskiej: Wróg nie śpi. Także funkcja fatyczna (podtrzymywanie kontaktu) może być realizowana przez wypowiedzi informujące, pytania i in., np. Ładna dziś pogoda, Jak się czujesz?

Oprócz wymienionych podstawowych funkcji wypowiedzi, zorientowanych na bezpośredni cel przyświecający nadawcy, można mówić o celach mniej bezpośrednich, dalekosiężnych, motywujących działanie mowne człowieka. Człowiek tworzy wypowiedzi w bardzo różnych celach: po to, żeby kogoś uspokoić lub – przeciwnie – zaniepokoić, żeby kogoś przestraszyć, zabawić, obrazić, a także – pocieszyć, spełnić nakaz moralny i in. Taki dalekosiężny cel realizowany w kontakcie językowym między lekarzem i pacjentem nazwaliśmy wyżej umownie funkcją terapeutyczną wypowiedzi. Rzecz jasna, w wypowiedziach tych wykorzystywane są niemal wszystkie podstawowe (bezpośrednie) funkcje wypowiedzi: informacje, pytania, zalecenia, sugestie, perswazja, ekspresja, podtrzymanie kontaktu.

Funkcja terapeutyczna najpełniej realizuje się w dialogu: dialog bowiem otwiera rozmówców wzajemnie na siebie i powoduje, że zmieniają się w trakcie rozmowy. Wygłoszenie monologu nic nie może zmienić, chyba że jest to monolog pozorny, uwzględniający reakcję odbiorcy.

Dodaj Komentarz