Problem funkcji języka (mowy) w myśli lingwistycznej

Tradycyjne językoznawstwo, poczynając od K. Biihlera (1934), wyróżniało trzy główne funkcje mowy: informującą (Biihler mówił o funkcji symbolicznej, odnoszącej znaki do rzeczywistości), zorientowaną na przekaz treści, tzn. informacji o rzeczywistości: ekspresywną, zorientowaną na nadawcę (wyrażanie jego stanów psychicznych, przede wszystkim emocjonalnych) oraz apelatywną (zwaną też impresywną), zorientowaną na odbiorcę: nadawca przez wypowiedź wpływa na odbiorcę (naciska, zaleca, prosi, radzi, rozkazuje itp.)- Późniejsze językoznawstwo doprecyzowało te rozróżnienia przez oddzielenie niezamierzonych skutków wypowiedzi (tzn. „zdradzanie” pewnych cech przez nadawcę wypowiedzi czy wpływanie niechcący na odbiorcę) od działań celowych: tylko te ostatnie można nazwać funkcjami mowy. Inna rzecz, że w procesie komunikacji te niezamierzone paralingwistyczne zachowania nadawcy (ekspresja twarzy, tembr głosu) mogą odgrywać ważną rolę, a także ulegać konwencjonalizacji.

W późniejszej refleksji nad funkcjami języka dodano jeszcze nowe funkcje: fatyczną (R. Jakobson 1960), charakterystyczną dla wypowiedzi zorientowanych na kontakt między rozmówcami (podtrzymywanie, rozpoczynanie, kończenie kontaktu) oraz performatywną (J. Austin 1962), gdy celem wypowiedzi nie jest ani informacja, ani wpływanie na odbiorcę, ani ekspresja nadawcy, ale stworzenie za pomocą wypowiedzi nowego stanu w rzeczywistości. Taką funkcję pełnią m.in. akty prawne (np. zawarcie małżeństwa), zachowania społeczne, np. wypowiedzenie formuły Otwieram zebranie!, które stwarza stan otwarcia zebrania, także obietnice, nie będące po prostu informacjami, ale stwarzające stan zobowiązania.

Dalszy rozwój teorii języka doprowadził do zauważenia jeszcze innych funkcji wypowiedzi, mianowicie funkcji kreowania przez język światów pojęciowych (bądź też odkrywania zjawisk świata, jak w języku nauki) oraz wpływania na świat mentalny odbiorcy przez narzucenie mu wykreowanego świata pojęciowego. Ten ostatni typ stanowi uszczegółowienie funkcji apelatywnej i określany jest jako funkcja perswazyjna wypowiedzi. Zauważono też szczególną funkcję tekstów religijnych, które służą uczestnictwu w sacrum.

Dodaj Komentarz